Uchwała SN III CZP 14/68 z dnia 25 marca 1968 r.

Uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna
z dnia 25 marca 1968 r.
III CZP 14/68
Rozliczenie z tytułu nakładów poniesionych z majątku wspólnego na nieruchomość, będącą współwłasnością małżonków i stanowiącą ich majątek odrębny, może nastąpić w postępowaniu o podział majątku wspólnego bez potrzeby równoczesnego zniesienia współwłasności tej nieruchomości.
Uzasadnienie
Zagadnienie prawne objęte sentencją uchwały powstało w związku z następującym stanem faktycznym. Małżonkowie byli współwłaścicielami nieruchomości, mąż w 3/4, a żona w 1/4 części. Udziały we współwłasności, jakkolwiek nabyte w czasie trwania małżeństwa, stanowiły majątek odrębny małżonków, albowiem mąż nabył 3/4 nieruchomości w drodze dziedziczenia, żona zaś nabyła pozostałą 1/4 część za pieniądze uzyskane z własnej spłaty spadkowej (art. 33 pkt 2 i 3 kro). W czasie trwania małżeństwa dokonane zostały na powyższej nieruchomości nakłady ze wspólnego majątku małżonków w postaci postawienia obory, założenia sadu owocowego i remontu budynku mieszkalnego. Żona domaga się obecnie podziału majątku wspólnego (małżeństwo zostało rozwiązane przez rozwód).
Sąd Powiatowy dokonał podziału m.in. w ten sposób, że „zasądził” na rzecz męża drzewa owocowe i nakłady na remont domu, zasądził na współwłasność obojga małżonków oborę po połowie oraz zasądził od męża na rzecz żony kwotę 9.077 zł tytułem wyrównania udziału w majątku wspólnym.
Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę w trybie rewizyjnym, powziął wątpliwość, czy w sytuacji wyżej opisanej można w ogóle dokonać – bez równoczesnego zniesienia współwłasności nieruchomości – podziału tej części majątku dorobkowego, która została ulokowana w nakładach na nieruchomość i stanowi jej część składową, oraz czy ewentualnie możliwe jest dokonanie tego rodzaju podziału w naturze przez zasądzenie na rzecz jednego lub obojga małżonków własności tych nakładów.
Rozpoznając powyższe zagadnienie, należy przede wszystkim stwierdzić, że niedopuszczalne jest to drugie rozstrzygnięcie. Część składowa nieruchomości nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych (art. 47 kc) i dzieli los rzeczy głównej. Skoro małżonkowie są współwłaścicielami nieruchomości w 3/4 i 1/4 części, to w tym samym stosunku są współwłaścicielami jej części składowych, a więc domu mieszkalnego, budynków gospodarczych i sadu. Nie może więc zapaść żadne rozstrzygnięcie sądu, w którym współwłaściciele nieruchomości w określonym stosunku byliby jednocześnie współwłaścicielami jej części składowych w innym stosunku. Gdyby zaś przyznanie współwłasności dokonanych nakładów miało nastąpić w tym samym stosunku, jaki już wynika ze współwłasności nieruchomości, to rozstrzygnięcie takie byłoby ponadto bezprzedmiotowe, skoro współwłasność rzeczy głównej obejmuje z samego prawa współwłasność w tym samym stosunku jej części składowych.
Z powyższego wynika, że w opisanej sytuacji podział majątku wspólnego wyrażającego się w nakładach dokonanych na majątek odrębny może nastąpić tylko w formie rozliczenia pieniężnego. Chodzi tu bowiem w istocie rzeczy o wierzytelności z tytułu nakładów poniesionych z majątku wspólnego na majątek odrębny. Rozliczenie takie przewiduje wyraźnie zarówno art. 45 § 1 kro, który nakazuje małżonkom zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na majątek odrębny, jak i art. 567 § 1 kpc.
Powołane wyżej przepisy mają na uwadze przede wszystkim sytuacje typowe, tj. takie, gdy rozliczenie następuje pomiędzy majątkiem odrębnym stanowiącym wyłączną własność jednego małżonka a majątkiem wspólnym. Byłoby jednak brak uzasadnienia dla przyjęcia poglądu, że w sytuacji nietypowej, jaka ma miejsce w niniejszej sprawie, tzn. gdy majątek odrębny każdego z małżonków stanowi ich udział w tej samej nieruchomości, rozliczenie takie nie mogłoby nastąpić.
W szczególności wniosek taki nie wynika wcale z art. 618 kpc. Przepis ten nakazuje wprawdzie połączyć w jednym postępowaniu o zniesienie współwłasności zarówno spór o prawo żądania zniesienia współwłasności, jak i o prawo własności oraz wzajemne roszczenia współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy, jednakże roszczenie małżonków o podział majątku wspólnego i dokonanie rozliczeń przewidzianych w art. 45 § 1 kro jest roszczeniem specyficznym, nie podpadającym pod pojęcia tych sporów, jakie są wymienione w art. 618 kpc. Brak więc przesłanek do przyjęcia, żeby nie mogło się toczyć samodzielnie postępowanie o podział majątku wspólnego i o dokonanie rozliczeń pomiędzy majątkiem wspólnym a majątkami odrębnymi oraz żeby rozliczenie takie mogło nastąpić jedynie w toku postępowania o zniesienie współwłasności majątku odrębnego.
Na uboczu pozostawić należy zagadnienie, czy w pewnych okolicznościach nie byłoby dopuszczalne połączenie w jednym postępowaniu postępowania o zniesienie współwłasności majątku odrębnego i o podział majątku wspólnego. Dopuszczalność taka może wynikać z odpowiedniego zastosowania art. 689 w związku z art. 567 § 3 kpc.
Czym innym jednak jest dopuszczalność, a nawet ewentualna celowość połączenia obu powyższych postępowań, a czym innym zakaz prowadzenia odrębnego postępowania o podział majątku wspólnego i o dokonanie rozliczeń przewidzianych w art. 567 § 1 kpc. Zakaz taki z żadnych przepisów prawa nie wynika. Dlatego też przyjąć należy, że małżonkowie mogą się domagać dokonania powyższych rozliczeń w samodzielnym postępowaniu o podział majątku wspólnego – niezależnie od kwestii zniesienia współwłasności majątku odrębnego. Celowość takiego postępowania zachodzi zwłaszcza wówczas, gdy małżonkowie nie pragną zniesienia współwłasności majątku odrębnego. Sytuacja taka stanowi zresztą dodatkowy argument na korzyść poglądu o dopuszczalności dokonania rozliczeń z tytułu nakładów z majątku wspólnego na majątek odrębny – niezależnie od zniesienia współwłasności majątku odrębnego. Gdyby bowiem przyjąć tezę odmienną, toby się okazało, że małżonkowie albo byliby zmuszeni znieść wbrew swej woli współwłasność majątku odrębnego, albo też zastaliby pozbawieni możliwości zażądania odpowiednich wyrównań finansowych z tytułu nakładów dokonanych na majątek odrębny.
Należy wreszcie podnieść, że ze względu na specyfikę sytuacji występującej w pytaniu prawnym rozliczenie przewidziane w art. 45 § 1 kro i art. 567 § 1 kpc może dać saldo dodatnie (lub ujemne) jedynie wówczas, gdy udziały we współwłasności majątku odrębnego nie są równe udziałom małżonków w majątku wspólnym. Skoro więc, jak w wypadku występującym w pytaniu prawnym, jeden z małżonków na skutek posiadania 3/4 części udziałów nieruchomości jest również w 3/4 właścicielem jej części składowych, a więc budynków i sadu, a tymczasem z jego udziału w majątku wspólnym wynika, że tylko połowa poczynionych nakładów na budynki i sad może być zapisana na jego dobro – to na rzecz drugiego małżonka powstanie saldo dodatnie, stanowiące podstawę żądania zasądzenia na jego rzecz nadwyżki między wysokością udziałów w majątku odrębnym i w majątku wspólnym.
Jeżeli natomiast udziały małżonków w majątku odrębnym i wspólnym są identyczne, to saldo wynikające z rozliczeń przewidzianych w art. 567 § 1 kpc okaże się zerowe i nie będzie usprawiedliwiać żadnego roszczenia pieniężnego jednego małżonka na rzecz drugiego.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.